COP31’de iklim diplomasisinin sınavı: Elektrifikasyon hedefi, fosil yakıt çıkmazı ve finansman açığı

COP31’de iklim diplomasisinin sınavı: Elektrifikasyon hedefi, fosil yakıt çıkmazı ve finansman açığı

paylaş :

COP31’de ülkeler enerji dönüşümünü hızlandırma hedefi üzerinde buluşmaya çalışırken fosil yakıtlardan çıkış, iklim finansmanı ve dönüşümün çevresel maliyetleri konusunda görüş ayrılıkları sürüyor. Türkiye ve Avustralya’nın öncülük ettiği 2035’e kadar elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını yüzde 35’e çıkarma hedefi, yenilenebilir enerjiye geçişin tek başına garantisi değil. İklim krizinden en fazla etkilenen ülkeler ise ihtiyaç duydukları finansmana erişememekten şikâyetçi.

Antalya’da 9 Kasım’da başlayan Birleşmiş Milletler 31. İklim Değişikliği Konferansı (COP31), 20 Kasım’a kadar devam edecek. Dünyanın farklı bölgelerinden hükümet temsilcilerini, bilim insanlarını, uluslararası kuruluşları ve sivil toplum örgütlerini bir araya getiren zirvede, iklim krizine karşı verilen taahhütlerin nasıl uygulanacağı ve bu dönüşümün maliyetinin nasıl karşılanacağı tartışılıyor.

Bu yılki konferans, Türkiye ile Avustralya arasında daha önce benzeri görülmemiş bir görev paylaşımıyla yürütülüyor. Türkiye konferansa ev sahipliği yaparken COP31 Başkanlığını Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum üstleniyor. 

Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen ise müzakerelere başkanlık ediyor. Bu görev paylaşımında Türkiye, gündemin belirlenmesi ve eylem programından; Avustralya ise ülkeler arasındaki resmî müzakere sürecinden sorumlu.

11-12 Kasım’da düzenlenen Dünya Liderler Zirvesi’nin ardından Antalya’daki görüşmeler müzakere aşamasına geçti. Bu aşamada ülkelerin önündeki temel meseleler; sera gazı emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğine uyum, finansman ve adil enerji dönüşümü olarak sıralanıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC), COP31’in temel hedefini iklim politikalarında taahhütlerden uygulamaya geçiş olarak tanımlıyor.

35’e 35 hedefi: Elektrifikasyon ne anlama geliyor?

COP31’in öne çıkan başlıklarından biri, Türkiye ve Avustralya’nın gündeme taşıdığı “35’e 35” (35 by 35) Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü. Hedef, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarmak.

Elektrifikasyon; ulaşımda elektrikli araçların yaygınlaşmasını, binalarda ısıtma ve soğutma sistemlerinin elektrikle çalışmasını, sanayide elektrik kullanımının artırılmasını ve elektrik altyapısının güçlendirilmesini kapsıyor. Türkiye ve Avustralya, bu dönüşümün enerji güvenliğini destekleyeceğini, fosil yakıtlara bağımlılığı azaltacağını ve ekonomik faaliyetleri dönüştüreceğini savunuyor.

Ancak hedefin kapsamı konusunda önemli bir ayrıntı bulunuyor: Elektriğin toplam enerji tüketimindeki payının artması, kullanılan elektriğin mutlaka yenilenebilir kaynaklardan üretileceği anlamına gelmiyor. 

Associated Press’in (AP) 13 Kasım tarihli haberinde de dikkat çektiği üzere, 35’e 35 hedefi elektrifikasyonu teşvik ediyor ancak elektrik üretiminin hangi kaynaklardan sağlanacağına ilişkin bağlayıcı bir koşul içermiyor.

Bu ayrım, iklim politikalarının temel tartışmalarından birine işaret ediyor. Elektrik kullanımının artırılması, üretim fosil yakıtlara dayanmaya devam ettiği sürece emisyonların aynı ölçüde azalmasını garanti etmiyor. 

Dolayısıyla elektrifikasyon hedefinin iklim krizine etkisi, yenilenebilir enerji yatırımlarının ve fosil yakıtlardan çıkış politikalarının kapsamına da bağlı.

Fosil yakıtlardan çıkış konusunda uzlaşma sağlanamadı

Zirvenin en önemli görüş ayrılıklarından biri, petrol, doğal gaz ve kömür kullanımının geleceği. 2023’teki COP28’de ülkeler ilk kez nihai karar metninde fosil yakıtlardan uzaklaşılması yönünde bir ifade üzerinde uzlaşmıştı. Ancak bu karar, geçişin takvimini ve uygulanma yöntemini belirlememişti.

COP31’de ise fosil yakıtlardan çıkışın nasıl hızlandırılacağı ve bu sürecin hangi yol haritasıyla yürütüleceği tartışılıyor. Brezilya’nın önceki iklim zirvesi sonrasında hazırladığı fosil yakıtlardan çıkış ve ormansızlaşmanın durdurulmasına ilişkin yol haritaları da bu tartışmanın önemli başlıkları arasında.

Reuters’ın 12 Kasım tarihli haberine göre, Antalya’daki görüşmelerde ülkelerin öncelikleri birbirinden ayrılıyor. Küçük ada devletleri büyük emisyon üreticilerinden daha hızlı sera gazı azaltımı talep ederken gelişmekte olan ülkeler enerji dönüşümü, iklim değişikliğine uyum ve iklim kaynaklı zararların giderilmesi için daha fazla finansman istiyor. Venezuela gibi fosil yakıt üreticisi ülkeler ise petrol, doğal gaz ve kömür üretimini sürdürme haklarını savunuyor.

Bu tablo, iklim müzakerelerindeki temel anlaşmazlığı ortaya koyuyor: Fosil yakıtlardan çıkış konusunda ortak bir hedef olsa da ülkeler bu dönüşümün hızı, maliyeti ve sorumluluğu üzerinde henüz muzlaşamıyor.

İklim finansmanı: İhtiyaç ile sağlanan kaynak arasındaki uçurum

COP31’in bir diğer kritik başlığı, iklim krizinden daha fazla etkilenen gelişmekte olan ülkelere sağlanacak finansman. Bu ülkeler, aşırı hava olaylarına karşı altyapılarını güçlendirmek, tarımsal üretimi korumak, su kaynaklarını güvence altına almak ve iklim kaynaklı afetlerin sonuçlarıyla mücadele etmek için daha fazla kaynağa ihtiyaç duyuyor.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 4 Kasım’da yayımladığı 2026 Uyum Açığı Raporu, bu ihtiyacın boyutunu ortaya koyuyor. Rapora göre gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere sağlanan uluslararası kamu kaynaklı iklim uyum finansmanı 2024’te 28,2 ila 31,7 milyar dolar arasında kaldı. Gelişmekte olan ülkelerin 2035 yılına kadar yıllık uyum finansmanı ihtiyacı ise yaklaşık 305 milyar dolar olarak hesaplandı.

Başka bir ifadeyle, mevcut finansman ihtiyacın oldukça gerisinde. Rapora göre COP30’da kabul edilen, gelişmekte olan ülkelere yönelik uluslararası kamu finansmanını 2035’e kadar üç katına çıkarma hedefi gerçekleşse bile bu kaynak ihtiyacın yalnızca yüzde 20 ila 29’unu karşılayabilecek.

Üstelik mesele yalnızca finansmanın miktarı değil. Gelişmekte olan ülkeler, mevcut kaynaklara erişimde karşılaştıkları bürokratik engellere, borç yüküne ve finansman mekanizmalarının karmaşıklığına da dikkat çekiyor.

COP31 Başkanı Murat Kurum, 11 Kasım’daki liderler zirvesinde yaptığı konuşmada finansmanın daha hızlı ve erişilebilir hâle getirilmesi gerektiğini söyledi. Türkiye’nin COP31 Başkanlığı kapsamında geliştirdiği “İklim Uygulama Köprüsü” girişiminin ulusal iklim planlarını projelerle, projeleri finansmanla, finansmanı da teknoloji ve uzmanlıkla buluşturmayı amaçladığını belirtti.

Avustralya’nın müzakereler başkanı Chris Bowen da küçük ada devletlerinin iklim uyum finansmanından aldığı payın yetersizliğine dikkat çekti. Bowen, küçük ada gelişmekte olan devletlere iklim uyumu için sağlanan finansmanın toplamın yalnızca yüzde 0,2’sini oluşturduğunu belirterek finansmana erişimin iyileştirilmesi gerektiğini söyledi.

Enerji dönüşümünün görünmeyen maliyeti: Madenler ve yerel topluluklar

Yenilenebilir enerjiye geçiş, yalnızca güneş ve rüzgâr santrallerinin kurulmasını değil, bu teknolojilerin ihtiyaç duyduğu ham maddelerin teminini de gerektiriyor. Elektrikli araç bataryaları, rüzgâr türbinleri ve güneş panelleri için kullanılan lityum, nikel, kobalt ve diğer kritik minerallere yönelik talep artıyor.

Ancak bu minerallerin çıkarılması, özellikle maden faaliyetlerinin yürütüldüğü bölgelerde çevresel tahribat, su kaynaklarının kirlenmesi, yaşam alanlarının kaybı ve yerli halkların haklarının ihlali gibi sorunları beraberinde getirebiliyor.

AP’nin 13 Kasım tarihli haberinde aktarılan Business & Human Rights Resource Centre verilerine göre, 2025 yılında enerji dönüşümünde kullanılan minerallerin çıkarılmasıyla bağlantılı 300’den fazla hak ihlali iddiası kayda geçti. Bu sayı, 2024’e kıyasla yüzde 73 artış anlamına geliyor.

120’den fazla sivil toplum kuruluşu, enerji dönüşümü için gerekli maden faaliyetlerinde ekosistemlerin korunması, şirketlerin insan hakları ve çevre konusunda bağlayıcı yükümlülüklere tabi tutulması ve yerli halkların haklarının güvence altına alınması çağrısında bulunuyor.

Tartışmanın önemli bir yönü de bu madencilik faaliyetlerinin COP31’in resmî müzakere gündeminde yeterince yer bulmaması. Böylece fosil yakıtlardan uzaklaşmak için geliştirilen teknolojilerin üretim zincirinde ortaya çıkan çevresel ve toplumsal maliyetlerin nasıl denetleneceği sorusu gündeme geliyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine dayandırılan değerlendirmelerde, geri dönüşümün yaygınlaştırılmasının 2050 yılına kadar yeni maden çıkarma ihtiyacını yüzde 25 ila 40 oranında azaltabileceği belirtiliyor. Bu nedenle enerji dönüşümünün yalnızca yeni kaynakların devreye alınmasıyla değil, mevcut kaynakların yeniden kullanılmasıyla da yürütülmesi gerektiği savunuluyor.

Türkiye’nin ev sahipliği ve kömür politikası arasındaki çelişki tartışması

COP31’e ev sahipliği yapan Türkiye’nin iklim politikaları da uluslararası kuruluşların ve çevre örgütlerinin gündeminde. Tartışmanın merkezinde, bir yandan yenilenebilir enerji ve elektrifikasyon hedefleri açıklanırken diğer yandan kömürlü termik santral kapasitesinin artırılmasına yönelik girişimlerin sürmesi bulunuyor.

Human Rights Watch’ın (HRW) 11 Kasım’da yayımladığı değerlendirmeye göre, Türkiye hükümeti Temmuz 2026’da Afşin-Elbistan A Termik Santrali’ne iki yeni ünite eklenmesini öngören projeyi reddeden mahkeme kararına itiraz etti. Aynı dönemde Çanakkale’deki mevcut bir kömürlü termik santralin kapasitesinin artırılması için izin süreci başlatıldı.

Afşin-Elbistan’daki genişleme planına ilişkin Haziran 2026’da verilen mahkeme kararlarında, çevresel etki değerlendirmesinin hava kalitesi ve halk sağlığı üzerindeki etkileri yeterince incelemediği belirtildi. Mahkeme tarafından görevlendirilen bilirkişi raporlarında, çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı bulunan kişiler üzerindeki risklerin kapsamlı biçimde değerlendirilmediği de kaydedildi.

HRW, Ege Bölgesi’nde Akbelen Ormanı ve çevresindeki zeytinliklerin kömür madenciliği amacıyla kullanılması girişimlerinin de sürdüğüne dikkat çekti. Kuruluşun aktardığı verilere göre kömür, 2025 yılında Türkiye’nin toplam elektrik üretiminin yüzde 33,9’unu oluşturdu.

Türkiye’nin 5 Kasım’da açıkladığı Ulusal Enerji Planı, 2040’a kadar elektrifikasyonu ve enerji bağımsızlığını ilerletmeyi hedefliyor. Ancak HRW’nin değerlendirmesine göre plan, yenilenebilir enerji yatırımları ve elektrifikasyon hedefleri içermesine rağmen fosil yakıtlardan çıkış için somut bir takvim belirlemiyor.

HRW, benzer bir durumun COP31’in müzakere ortağı Avustralya için de geçerli olduğunu belirtiyor. Dünyanın önemli kömür ihracatçılarından biri olan Avustralya’nın da ülke içinde fosil yakıt projelerini genişletmeye devam ettiğine dikkat çekiliyor.

Bu eleştiriler, iki ülkenin uluslararası iklim hedefleri ile ulusal enerji politikaları arasındaki uyumun da zirvenin tartışma başlıklarından biri hâline geldiğini gösteriyor.

İklim müzakerelerinde sivil toplumun katılımı

COP31’in yalnızca hükümetler ve enerji şirketleri arasındaki müzakerelerden ibaret olmadığına dikkat çeken insan hakları kuruluşları, çevre savunucularının, yerli halkların, gazetecilerin ve sivil toplum örgütlerinin karar süreçlerine katılımının önemini vurguluyor.

Human Rights Watch, 5 Kasım’da yayımladığı açıklamada Türkiye’de ifade, örgütlenme ve barışçıl toplanma özgürlüklerine yönelik kısıtlamaların COP31’de bağımsız sivil toplumun güvenli biçimde katılımı konusunda endişe yarattığını belirtti. Kuruluş, iklim krizinden doğrudan etkilenen toplulukların ihtiyaçlarının müzakerelerde dikkate alınması ve çevre savunucularının seslerini duyurabilmesi gerektiğini savundu.

HRW’nin 13 Ekim tarihli raporunda ise Akbelen Ormanı ve Ordu’daki maden karşıtı protestolar üzerinden çevre savunucularına yönelik müdahaleler ele alındı. Kuruluş, Ağustos 2026’da çevre protestolarına katılmış 23 kişiyle görüştüğünü ve ilgili belgeleri incelediğini bildirdi. Raporda barışçıl protestolara yönelik müdahaleler, gözaltılar ve yargı süreçleri hakkında bulgulara yer verildi.

COP31’den ne bekleniyor?

Antalya’daki görüşmelerin sonuçları, ülkelerin iklim politikalarında yalnızca yeni hedefler açıklayıp açıklamayacağına değil, mevcut taahhütlerin uygulanması için nasıl bir yol izleyeceğine de bağlı olacak.

OECD’nin COP31 öncesinde yayımladığı değerlendirmede, müzakerelerin beş önemli başlıkta yoğunlaştığı belirtiliyor: emisyon azaltım hedeflerinin uygulanması, iklim uyumunun ölçülmesi, finansman, adil geçiş ve Paris Anlaşması kapsamındaki ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi’ne hazırlık.

Bu kapsamda ülkeler, emisyon azaltımına yönelik çalışma programının 2026 sonrasında devam edip etmeyeceğini ve hangi biçimde sürdürüleceğini de ele alıyor. İklim finansmanında ise uyum kaynaklarının artırılması, finansmana erişimin kolaylaştırılması ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarının karşılanması öne çıkıyor.

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell, 11 Kasım’daki konuşmasında uluslararası işbirliğinin küresel sıcaklık artışına ilişkin projeksiyonları 4 derecenin üzerindeki seviyelerden yaklaşık 2,6 dereceye düşürdüğünü söyledi. Ancak Stiell, mevcut eylemlerin bilimsel gereklilikleri karşılamak için yeterince hızlı ve adil olmadığını vurguladı.

COP31’in 20 Kasım’da sona ermesi bekleniyor. Ancak Antalya’daki müzakerelerin başarısı, açıklanacak hedeflerin sayısından çok, fosil yakıtlardan çıkışın somutlaştırılması, iklim finansmanındaki açığın azaltılması ve enerji dönüşümünün çevresel ve toplumsal maliyetlerinin nasıl ele alınacağıyla ölçülecek.