Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın 2017'de Rohingya halkına yönelik operasyonlar sırasında soykırım işlediğine hükmetti. Gambiya'nın açtığı davada 9'a karşı 6 oyla alınan karar, bir devletin soykırımdan sorumlu tutulduğu ilk UAD kararı oldu. Kararın, Güney Afrika'nın İsrail aleyhine açtığı Gazze'deki soykırım davası açısından da hukuki önem taşıyabileceği değerlendiriliyor.
Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Myanmar'ın 2017'de Arakan eyaletinin kuzeyinde Rohingya halkına yönelik askeri operasyonlar sırasında soykırım işlediğine hükmetti. 19 Kasım'da Lahey'de açıklanan karar, Gambiya'nın Myanmar'a karşı açtığı davada 9'a karşı 6 oyla kabul edildi. Mahkeme, Myanmar'ın Soykırımın Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiğine hükmederken, Rohingya halkına yönelik soykırımın gerçekleştiğini devlet sorumluluğu kapsamında tespit etti. Karar, UAD'nin bir devleti soykırım işlemekten sorumlu tuttuğu ilk karar olarak kayda geçti. Mahkemenin kararında, Myanmar güvenlik güçlerinin Rohingya sivillerini öldürdüğü, yaygın cinsel şiddet uyguladığı, çocuklara yönelik ağır şiddet eylemlerinde bulunduğu ve Bangladeş'e kaçmaya çalışan sivilleri hedef aldığı belirtildi. UAD'nin 19 Kasım tarihli nihai kararında, Myanmar'ın kuzey Rakhine eyaletinde Rohingya halkına karşı 2017'de gerçekleştirilen operasyonlar sırasında soykırım işlediği tespit edildi. Mahkeme, Myanmar'ın soykırımı önleme yükümlülüğünü de ihlal ettiğine hükmetti. Kararda ayrıca Myanmar'ın, 23 Ocak 2020 tarihli geçici tedbir kararına ilişkin yükümlülüklerini ihlal ettiği ve soykırım iddialarıyla bağlantılı delillerin korunmasını sağlama yükümlülüğünü yerine getirmediği tespit edildi. Mahkeme, özel kişiler tarafından Rohingya halkına yönelik doğrudan ve alenen soykırıma teşvik edildiği yönündeki iddia bakımından ise Myanmar'ın Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüğünü ihlal ettiğinin tespit edilmediğine karar verdi. UAD, Myanmar'ın karar doğrultusunda: Soykırım Sözleşmesi'ndeki yükümlülüklerine tam olarak uygun mevzuat oluşturmasını, Soykırım eylemlerinden şüphelenilen kişileri soruşturmasını, gerekli görülmesi halinde yargılamasını ve cezalandırmasını, Benzer ihlallerin tekrarlanmaması için güvence sağlamasını, Rohingya halkının güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde yaşadıkları yerlere dönüşünü ve ailelerin yeniden bir araya gelmesini destekleyen giderim tedbirlerini uygulamasını, Mağdurlara verilen zarar için tazminat ödemesini istedi. Mahkeme, tazminatın miktarı ve uygulanma yöntemlerinin sonraki bir aşamada belirlenmesine karar verdi. Myanmar'ın iki yıl içinde uyguladığı giderim tedbirleri ile tazminatın miktarı ve yöntemlerine ilişkin raporu mahkemeye iletmesi de kararda yer aldı. Gambiya, 11 Kasım 2019'da 57 üyeli İslam İşbirliği Teşkilatı'nın desteğiyle Myanmar'a karşı UAD'de dava açtı. Başvuruda, Myanmar'ın Rohingya halkına yönelik eylemlerinin Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiği ileri sürüldü. UAD, 23 Ocak 2020'de Myanmar'a Rohingya halkını soykırım kapsamındaki eylemlerden korumak, delilleri muhafaza etmek ve alınan önlemler konusunda düzenli rapor sunmak yönünde geçici tedbirler kararlaştırdı. Mahkeme, 2022'de Myanmar'ın yargı yetkisine ilişkin itirazlarını reddederek davanın esastan incelenmesinin önünü açtı. Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda, İngiltere, Slovenya ve başka ülkelerin de aralarında bulunduğu toplam 11 devlet, Soykırım Sözleşmesi'nin yorumlanmasına ilişkin müdahale beyanları sundu. Esasa ilişkin duruşmalar 12-29 Ocak 2026 arasında gerçekleştirildi. Mahkeme, duruşmaların ardından 29 Ocak'ta karar sürecine geçtiğini duyurdu ve nihai kararını 19 Kasım 2026'da açıkladı. Myanmar ordusunun 2017'de Arakan eyaletinde yürüttüğü operasyonların ardından 700 binden fazla Rohingya Bangladeş'e sığındı. Operasyonlar sırasında öldürmeler, cinsel şiddet, köylerin yakılması ve sivillere yönelik saldırılar uluslararası kuruluşların raporlarına konu oldu. Rohingya halkı, Myanmar'da uzun yıllardır vatandaşlık, hareket özgürlüğü, eğitim, sağlık hizmetleri ve diğer temel haklara erişim konusunda ayrımcılıkla karşı karşıya. Myanmar'ın 1982 tarihli vatandaşlık yasası, Rohingya nüfusunun büyük bölümünün vatandaşlık statüsünden yoksun kalmasına yol açtı. Myanmar, soykırım suçlamalarını daha önce reddetti. 2019'da dönemin sivil lideri Aung San Suu Kyi, UAD'de Myanmar adına yaptığı savunmada askeri operasyonlar sırasında orantısız güç kullanılmış olabileceğini kabul ederken, soykırım kastı bulunduğu iddiasını reddetti. 2021'deki askeri darbenin ardından Myanmar askeri yönetimi de davadaki savunmasını sürdürdü. UAD'nin kararları taraf devletler açısından bağlayıcı, nihai ve temyize açık olmayan kararlar. Ancak mahkemenin kararlarının uygulanması, devletlerin yükümlülüklerini yerine getirmesine ve uluslararası mekanizmaların devreye girmesine bağlı. Kararın Myanmar'daki askeri yönetim tarafından uygulanıp uygulanmayacağı, Rohingya halkının güvenli dönüşü, tazminatın nasıl belirleneceği ve soruşturmaların yürütülmesi önümüzdeki dönemin temel başlıkları olacak. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, kararın ardından yaptığı açıklamada hükmü, Rohingya soykırımının mağdurlarının yaşadığı acıların tanınması ve cezasızlığın önlenmesi açısından önemli bir gelişme olarak değerlendirdi. Guterres, Myanmar'ın karara uyması, ihlalleri soruşturması, sorumluları yargılaması ve mağdurlar için etkili giderim sağlaması gerektiğini vurguladı. Güney Afrika, 29 Aralık 2023'te İsrail'in Gazze'deki eylemlerinin Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiği iddiasıyla UAD'de dava açmıştı. Divan, dava devam ederken Ocak, Mart ve Mayıs 2024'te ihtiyati tedbir kararları almış; İsrail'den Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülükleri doğrultusunda gerekli önlemleri almasını istemişti. Uluslararası Adalet Divanının Myanmar hakkında verdiği karar, Güney Afrika'nın İsrail aleyhine açtığı Gazze'deki soykırım davası açısından da hukuki önem taşıyor. Kararda soykırım kastının belirlenmesi, eylemlerin bütün olarak değerlendirilmesi ve devletlerin Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki önleme ve cezalandırma yükümlülüklerine ilişkin ortaya konulan hukuki değerlendirmelerin, Gazze'deki davada da başvurulabilecek bir çerçeve oluşturabileceği değerlendiriliyor. Uluslararası Af Örgütü, Myanmar kararının İsrail'e karşı açılan soykırım davası bakımından da önemli olduğunu belirtti. Örgüt, kararın soykırım kastının değerlendirilmesi ve soykırım suçunun hukuki tespiti açısından taşıdığı öneme dikkat çekti.Mahkeme: Soykırımın gerçekleştiği tespit edildi
Myanmar'a soruşturma, giderim ve güvenli dönüş yükümlülükleri
Davayı Gambiya açtı, 11 ülke sürece müdahil oldu
2017'de 700 binden fazla Rohingya Bangladeş'e kaçtı
UAD kararının uygulanması nasıl sağlanacak?
Myanmar kararı Gazze'deki soykırım davası için de emsal olabilir

