Trump, Putin ve Şi’den dört maddelik ortak bildiri: BM reformu, enerji, UCM ve nükleer riskler

Trump, Putin ve Şi’den dört maddelik ortak bildiri: BM reformu, enerji, UCM ve nükleer riskler

paylaş :

ABD Başkanı Trump, Rusya Devlet Başkanı Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi’nin Shenzhen’de gerçekleştirdiği üçlü görüşmenin ardından dört maddelik ortak bildiri yayımlandı. BM reformu, rafine petrol ürünlerinin üretim ve arzının artırılması, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yetki alanı ve nükleer risklerin azaltılmasını içeren metinde, devlet yetkililerinin dokunulmazlığına yapılan vurgu dikkat çekti. Aynı gün APEC liderleri de ticaret, bağlantısallık ve inovasyon başlıklarını içeren ayrı bir bildiriyi oybirliğiyle kabul etti.

Çin devlet medyası, 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde bir araya gelen ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in görüşmesinin ardından dört maddelik “barış bildirisi” yayımladı. 

Rus devlet medyası da aynı metni yayımladı. Bir saatten uzun süren görüşmede liderler, uluslararası güvenlik ve stratejik istikrar başlıklarını ele aldı.

Bildirinin girişinde üç liderin mevcut uluslararası durum hakkında kapsamlı görüş alışverişinde bulunduğu ve stratejik istikrar ile uluslararası güvenliği koruma taahhüdünde bulunduğu belirtildi. 

Metinde Birleşmiş Milletler (BM) reformu, enerji arzı, uluslararası yargı kurumlarının yetkileri ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi olmak üzere dört başlık sıralandı.

BM reformu için ortak tutum

Bildirinin ilk maddesinde, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin daimi üyeleri olan ABD, Rusya ve Çin’in BM reformunu destekleyeceği belirtildi. Reformun, örgütün küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesini ve uluslararası barış ile güvenliği koruma temel görevini yerine getirmesini sağlaması gerektiği ifade edildi.

Ancak bildiride, reformun hangi alanlarda yapılacağına ilişkin ayrıntılı bir öneri bulunmuyor. Güvenlik Konseyi’nin üye yapısı, veto yetkisi veya temsil mekanizmasına ilişkin somut bir değişiklik önerisi de açıklanmadı.

Üç ülkenin BM Güvenlik Konseyi'ndeki daimi üyelikleri ve veto yetkileri dikkate alındığında, reform çağrısı uluslararası karar alma mekanizmaları açısından önem taşıyor. Bununla birlikte metin, bu çağrının hangi kurumsal değişikliklerle hayata geçirileceğini ortaya koymuyor.

Rafine petrol ürünlerinin üretimi ve arzı artırılacak

Bildirinin ikinci maddesinde, üç ülkenin tüm ülkelerin yararına olacak şekilde rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırmayı planladığı belirtildi. Liderler, enerji akışının istikrarlı biçimde sürdürülmesinin önemini de teyit etti.

Metinde üretim ve arz artışının hangi ülkelerde, hangi miktarlarda ve hangi takvim doğrultusunda gerçekleştirileceğine ilişkin bilgi yer almıyor. Ülkelerin bu hedef doğrultusunda üstleneceği sorumluluklar veya uygulamanın nasıl takip edileceği de açıklanmadı.

Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne ilişkin madde dikkat çekti

Dört maddelik bildirinin en dikkat çekici bölümlerinden biri uluslararası yargı kurumlarına ilişkin düzenleme oldu.

Üç lider, devletlerin rızası ilkesine ve devlet yetkililerinin dokunulmazlıklarına saygı gösterilmesinin temel önemde olduğunu belirtti. Metinde, Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ve benzeri kurumların yargı yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği ifade edildi.

Bu madde, Putin hakkında UCM tarafından çıkarılan tutuklama emri nedeniyle ayrıca önem taşıyor. UCM, 17 Mart 2023’te Putin ve Rusya Çocuk Hakları Komiseri Maria Lvova-Belova hakkında, Ukrayna’nın işgal altındaki bölgelerinden çocukların Rusya’ya hukuka aykırı şekilde sınır dışı edilmesi ve nakledilmesi iddiaları kapsamında savaş suçu gerekçesiyle tutuklama emri çıkarmıştı.

Bildiride Putin’in tutuklama emrine doğrudan atıf yapılmıyor. Ancak devlet yetkililerinin dokunulmazlığı ve UCM’nin yargı yetkisine ilişkin ifadeler, Rusya Devlet Başkanı hakkındaki kararın bulunduğu uluslararası hukuki tartışmalarla aynı döneme denk geliyor.

Trump da üçlü görüşmenin kamuoyuna açık bölümünde UCM’yi “kontrolden çıkmış” olarak nitelendirmişti. Bu açıklama, bildirideki yargı yetkisi vurgusuyla birlikte değerlendirildiğinde, uluslararası ceza yargılamasının zirvenin siyasi gündeminde yer aldığını gösteriyor.

Nükleer riskler için diyalog kararı

Bildirinin son maddesinde üç lider, “Nükleer savaş kazanılamaz ve asla yapılmamalıdır” ilkesini yineledi. Ülkelerin nükleer riskleri azaltmak ve nükleer silahların yayılmasını önlemek amacıyla diyalog yürüteceği belirtildi.

Trump, görüşmenin başlangıcında ABD, Rusya ve Çin’in nükleer silahların azaltılması ve bu silahların kullanılma riskinin düşürülmesi konusunda özel bir sorumluluğu bulunduğunu söylemişti. Şi de nükleer silahların kapsamlı biçimde yasaklanması ve tamamen ortadan kaldırılması gerektiğini ifade etmişti.

Ancak ortak bildiride nükleer silah stoklarının azaltılmasına ilişkin sayısal bir hedef, müzakere takvimi veya yeni bir silahsızlanma anlaşması yer almıyor. Açıklanan karar, nükleer risklerin azaltılması ve yayılmanın önlenmesi konusunda diyalog yürütülmesiyle sınırlı.

Ukrayna savaşı konusunda somut yol haritası yok

Üçlü görüşmenin kamuoyuna açık bölümünde Putin, ABD, Rusya ve Çin’in Ukrayna’daki çatışma dahil bölgesel sorunların çözümünde ortak çıkarları bulunduğunu söyledi. Rusya Devlet Başkanı, üç ülkenin uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında ortak sorumluluk taşıdığını belirtti.

Trump da görüşmenin Ukrayna ve İran’daki savaşların sona erdirilmesi için fırsat oluşturabileceğini ifade etti. Şi ise çatışmaların siyasi ve diplomatik yollarla çözülmesi, ülkeler arasında kriz iletişimi mekanizmalarının geliştirilmesi çağrısında bulundu.

Buna karşın yayımlanan dört maddelik bildiride Ukrayna savaşı doğrudan yer almıyor. Ateşkes, barış müzakereleri, tarafların yükümlülükleri veya savaşın sona erdirilmesine ilişkin bir yol haritası açıklanmadı. İran’daki çatışmaya ilişkin de herhangi bir madde bulunmuyor.

APEC liderlerinden ayrı bildiri

Trump, Putin ve Şi’nin üçlü görüşmesinin gerçekleştiği APEC Zirvesi’nde, 2026 APEC Liderler Bildirisi de oybirliğiyle kabul edildi. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Guo Jiakun, 19 Kasım’da yaptığı açıklamada, 33. APEC Ekonomi Liderleri Toplantısı’nda kabul edilen bildirinin Shenzhen vizyonunu ortaya koyduğunu ve ticaret, bağlantısallık ile inovasyon alanlarında üç temel sonuç içerdiğini duyurdu.

“Birlikte Refah İçin Asya-Pasifik Topluluğu İnşa Etmek” temasıyla düzenlenen toplantıda liderler, bölgesel ekonomik bütünleşmenin ilerletilmesi, ticaret ve yatırım ortamının iyileştirilmesi, tedarik zincirlerinin güçlendirilmesi ve dijital dönüşüm alanlarında işbirliğinin artırılması başlıklarını ele aldı.

Şi Cinping, toplantıda yaptığı konuşmada Asya-Pasifik işbirliğinin ekonomi ve ticaret, bağlantısallık, inovasyon ve kalkınma olmak üzere dört temel alanda ilerletilmesi gerektiğini söyledi. Çin’in APEC’in çalışmalarını desteklemek için 20 milyon dolar kaynak sağlayacağını açıklayan Şi, Shenzhen’de Asya-Pasifik Topluluğu Araştırma Merkezi kurulacağını da duyurdu. Dijital teknoloji, sınır ötesi veri akışı, temiz enerji ve küçük ve orta ölçekli işletmeler alanlarında yeni işbirliği kurumları oluşturulacağını belirtti.

APEC bildirisi ile üç liderin ortak bildirisi birbirinden farklı iki metin. İlk metin, 21 APEC ekonomisinin bölgesel ekonomik işbirliğine ilişkin hedeflerini içerirken ikinci metin ABD, Rusya ve Çin liderlerinin küresel güvenlik ve stratejik istikrar konularındaki ortak tutumunu ortaya koyuyor.