Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı saldırısının beşinci yılına yaklaşılırken ABD arabuluculuğunda yeni bir müzakere turu başlıyor. Rusya, Ukrayna ve ABD heyetleri 10-11 Kasım'da Abu Dabi'de bir araya gelecek. Görüşmelerde savaş sonrası güvenlik garantileri, ateşkes, insani konular ve gerilimin azaltılması ele alınacak. Ancak Moskova ile Kiev'in toprak meselesi, NATO üyeliği ve Ukrayna'nın gelecekteki güvenliği konularındaki talepleri arasındaki farklılıklar sürüyor.

Rusya ile Ukrayna arasında yaklaşık beş yıldır devam eden savaşın sona erdirilmesine yönelik diplomatik girişimler yeniden hız kazandı. ABD'nin arabuluculuğunda Rusya, Ukrayna ve ABD heyetleri 10-11 Kasım tarihlerinde Birleşik Arap Emirlikleri'nin başkenti Abu Dabi'de müzakere masasına oturacak.

ABD Başkanı Donald Trump'ın özel temsilcisi Steve Witkoff, 2 Kasım'da yaptığı açıklamada görüşmelerin savaşın sona erdirilmesi, savaş sonrası güvenlik düzenlemeleri, gerilimin azaltılması ve insani konulara odaklanacağını duyurdu. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov da Rus heyetinin görüşmelere katılacağını doğruladı.

Associated Press'in (AP) 9 Kasım tarihli haberine göre, bu görüşmeler şubat ayından bu yana Rusya, Ukrayna ve ABD temsilcilerinin katılacağı ilk üçlü müzakere olacak. Önceki görüşmelerde savaşın sona erdirilmesine yönelik somut bir ilerleme sağlanamamıştı.

ABD heyetinde Witkoff'un yanı sıra Trump'ın damadı ve müzakere ekibinde görev alan Jared Kushner'in bulunması bekleniyor. Rus heyetine ise Devlet Başkanı Vladimir Putin'in danışmanı Vladimir Medinski'nin başkanlık etmesi bekleniyor. Medinski, daha önceki Rusya-Ukrayna görüşmelerinde de Moskova'yı temsil etmişti.

Masanın en zor başlığı: Ukrayna'nın toprak bütünlüğü

Abu Dabi görüşmelerinin önündeki en önemli engellerden biri, Rusya ile Ukrayna'nın savaşın sona erdirilmesine ilişkin birbirinden uzak talepleri.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Ukrayna ordusunun Donetsk, Luhansk, Zaporijya ve Herson bölgelerinden çekilmesini istiyor. Moskova, 2022'de bu dört bölgenin ilhak edildiğini ilan etmişti. Ancak Rusya, söz konusu bölgelerin tamamında fiilî kontrol sağlamış değil.

Putin'in talepleri bununla sınırlı değil. Moskova, Ukrayna'nın NATO üyeliği hedefinden vazgeçmesini, ordusunun kapasitesine sınırlamalar getirilmesini ve Rusça ile Moskova bağlantılı Ortodoks Kilisesi üzerindeki kısıtlamaların kaldırılmasını da istiyor.

Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy ise Rusya'nın kontrolü dışında kalan Ukrayna topraklarının müzakere yoluyla Moskova'ya bırakılmasını kabul etmiyor. Kiev yönetimi, öncelikle mevcut cephe hattında çatışmaların durdurulmasını ve ardından kapsamlı bir siyasi çözüm için müzakerelerin yürütülmesini savunuyor.

Zelenskiy, savaşın yeniden başlamasını önleyecek güvenlik garantileri sağlanmadan yapılacak bir anlaşmanın kalıcı barış getirmeyeceğini belirtiyor. Ukrayna yönetimi, bu garantilerin NATO Antlaşması'nın 5'inci maddesine benzer bir koruma mekanizması içermesini istiyor. NATO'nun 5'inci maddesi, bir üyeye yönelik silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılmasını ve müttefiklerin ortak karşılık vermesini öngörüyor.

Ukrayna'nın gündeminde enerji ateşkesi ve Karadeniz var

Zelenskiy, 3 Kasım'da Almanya Başbakanı Friedrich Merz ile Berlin'de düzenlediği ortak basın toplantısında Abu Dabi görüşmelerinde gündeme getirmek istedikleri başlıkları açıkladı.

Ukrayna'nın öncelikleri arasında enerji altyapısına yönelik saldırıları durduracak bir ateşkes bulunuyor. Kiev yönetimi, elektrik santralleri ve diğer kritik altyapı tesislerine yönelik saldırıların sona erdirilmesini, özellikle kış öncesinde enerji arzının güvence altına alınmasını istiyor.

İkinci önemli başlık Karadeniz'deki deniz ulaşımının yeniden güvence altına alınması. Ukrayna, limanların ve ticari deniz taşımacılığının önündeki engellerin kaldırılmasını talep ediyor. Karadeniz, Ukrayna'nın tarım ürünlerini dünya pazarlarına ulaştırması ve uluslararası ticaret açısından stratejik önem taşıyor.

Üçüncü başlık ise esir ve tutuklu değişimleri. Zelenskiy, mümkünse tüm tarafları kapsayan kapsamlı bir değişim yapılmasını, bunun mümkün olmaması halinde değişimlerin hızlandırılmasını istiyor.

Ukrayna yönetimi ayrıca Abu Dabi görüşmelerinin, Zelenskiy, Putin ve Trump'ın katılacağı bir liderler zirvesinin hazırlanmasına zemin oluşturmasını bekliyor. Ancak böyle bir toplantının tarihi veya gerçekleşeceğine ilişkin kesinleşmiş bir karar bulunmuyor.

ABD güvenlik garantileri üzerinde ilerleme sağlandığını söylüyor

Görüşmelerin önemli başlıklarından biri de savaş sonrasında Ukrayna'nın nasıl korunacağı ve Avrupa'nın güvenlik mimarisinin nasıl şekilleneceği.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, 8 Kasım'da CBS televizyonuna yaptığı açıklamada, Ukrayna ve Avrupa için savaş sonrası güvenlik düzenlemeleri konusunda bazı ilerlemeler sağlandığını söyledi. Rubio, Abu Dabi'deki görüşmelerde bu konuda daha fazla ilerleme kaydedilebileceğini belirtti.

Trump da aynı gün yayımlanan 60 Minutes programına verdiği röportajda savaşın yakında sona erebileceğini düşündüğünü söyledi. Ancak Trump'ın, olası bir anlaşmanın ardından Ukrayna'nın sınırlarının değişebileceğine ilişkin sözleri dikkat çekti. Bu açıklama, Washington'ın müzakere yaklaşımı ile Kiev'in toprak bütünlüğü konusundaki tutumu arasındaki hassasiyeti yeniden gündeme taşıdı.

ABD'nin güvenlik garantileri konusundaki yaklaşımının ayrıntıları henüz kamuoyuna açıklanmış değil. Ukrayna'nın talep ettiği NATO'nun 5'inci maddesine benzer bir mekanizmanın hangi ülkeler tarafından, hangi koşullarda ve nasıl uygulanacağı da belirsizliğini koruyor.

Avrupa müzakere masasında olacak mı?

Abu Dabi görüşmelerinin bir diğer tartışmalı konusu Avrupa ülkelerinin müzakerelere katılımı.

Ukrayna, savaş sonrası güvenlik düzenlemelerinin Avrupa'nın katılımı olmadan belirlenemeyeceğini savunuyor. Zelenskiy, Avrupa'nın müzakerelerin bir aşamasında mutlaka yer alması gerektiğini vurguluyor.

ABD özel temsilcisi Witkoff, Abu Dabi görüşmelerinin yanı sıra Washington'ın Fransa, Almanya, Birleşik Krallık, Avrupa Birliği ve NATO temsilcileriyle Brüksel'de güvenlik garantileri, Avrupa'nın savaş sonrası güvenlik düzeni ve Ukrayna'nın yeniden inşası konularını ele aldığını açıklamıştı.

Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot da 8 Kasım'da yaptığı açıklamada Fransa'nın Abu Dabi'deki görüşmelerde temsil edileceğini söyledi. Ancak Fransa'yı kimin temsil edeceği henüz açıklanmadı.

Rusya ise Avrupa temsilcilerinin bu aşamada üçlü görüşmelere katılmasına karşı çıkıyor. Kremlin Dış Politika Danışmanı Yuri Uşakov, Avrupalı temsilcilerin Abu Dabi'ye gelmeleri halinde müzakere odasına alınmayacaklarını söyledi. Kremlin Sözcüsü Peskov ise Avrupa ülkelerinin daha geniş kapsamlı görüşmelerin ilerleyen aşamalarında yer almasının gerekeceğini kabul etti.

Bu tablo, ABD'nin Rusya ve Ukrayna'yı aynı masada buluşturma girişiminin yanı sıra Avrupa'nın savaş sonrası güvenlik düzenindeki rolü konusunda da ayrı bir diplomatik anlaşmazlık bulunduğunu gösteriyor.

Cephede çatışmalar sürüyor: Enerji altyapısı yeniden hedefte

Diplomatik temaslar yoğunlaşırken cephede çatışmalar devam ediyor. Rusya, kış mevsimi yaklaşırken Ukrayna'nın enerji altyapısına yönelik saldırılarını artırdı. Kiev yönetimi, elektrik üretim tesislerinin ve enerji dağıtım sistemlerinin saldırılardan etkilendiğini, hava savunma sistemleri için daha fazla mühimmat ve ekipmana ihtiyaç duyulduğunu bildiriyor.

Zelenskiy, Ukrayna'daki bütün elektrik santrallerinin saldırılardan bir şekilde etkilendiğini söyleyerek müttefiklerinden jeneratör ve hava savunma desteği istedi.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) da 8 Kasım'da Rusya'nın kontrolündeki Zaporijya Nükleer Santrali'nin dış elektrik bağlantısını geçici olarak kaybettiğini açıkladı. Santral, elektrik bağlantısının kesilmesi üzerine reaktörlerin soğutulması için yedek jeneratörlere geçti. Dış elektrik bağlantısı daha sonra yeniden sağlandı. UAEA, bunun santralin savaşın başlangıcından bu yana yaşadığı 27'nci dış elektrik kesintisi olduğunu bildirdi.

Rusya Savunma Bakanlığı ise 8 Kasım'da yaptığı açıklamada, Ukrayna'ya askeri malzeme taşıdığını öne sürdüğü üç kargo gemisinin ve Ukrayna savunma sanayisine elektrik sağladığını iddia ettiği iki trafo merkezinin hedef alındığını duyurdu. 

Cephedeki saldırıların sürmesi, tarafların ateşkes konusunda henüz ortak bir zemine ulaşamadığını gösteriyor. Abu Dabi görüşmeleri öncesinde ilan edilen sınırlı ateşkesler de genel bir çatışmasızlık ortamı yaratmadı.

Önceki ateşkes girişimi sınırlı kaldı

Ekim ayında Ukrayna'nın güneyindeki Rus işgali altındaki Oleşki çevresinde yaklaşık bir hafta süren yerel ateşkes uygulanmıştı. ABD'nin girişimiyle sağlanan bu sınırlı anlaşma, bölgedeki sivillerin tahliyesine ve insani yardım ulaştırılmasına imkân verdi.

Ancak ateşkes yalnızca belirli bir bölgeyi ve insani amaçları kapsıyordu. Ülke genelindeki çatışmaları durdurmadı. Tarafların bu uygulamayı daha geniş bir ateşkes için örnek gösterip göstermeyeceği Abu Dabi görüşmelerinde önem taşıyabilecek başlıklardan biri.

Görüşmelerden anlaşma çıkacağı kesin değil

10-11 Kasım'da yapılacak görüşmeler, savaşın sona erdirilmesine yönelik diplomatik sürecin yeniden canlandırılması açısından önem taşıyor. Ancak tarafların toprak bütünlüğü, NATO üyeliği, askeri kapasite ve savaş sonrası güvenlik garantileri konusundaki talepleri arasındaki farklılıklar devam ediyor.

ABD yönetimi güvenlik düzenlemeleri konusunda ilerleme sağlandığını açıklasa da bu açıklamalar henüz taraflar arasında bir anlaşmaya varıldığı anlamına gelmiyor. 

Rusya'nın Ukrayna'nın topraklarından çekilmesi yönündeki talebi ile Kiev'in mevcut cephe hattında ateşkes ve güçlü güvenlik garantileri istemesi, müzakerelerin önündeki temel engeller olmayı sürdürüyor.

Bu nedenle Abu Dabi'deki görüşmelerin sonucu kadar, tarafların hangi başlıklarda müzakere etmeye hazır oldukları ve hangi taleplerinden vazgeçmedikleri de belirleyici olacak.