Güney Afrika'da 4 Kasım'da yapılan yerel seçimlerde, apartheid rejiminin sona ermesinden bu yana ülkeyi yöneten ANC yüzde 30,76 oy alarak tarihinin en düşük yerel seçim sonucuna geriledi. 2021 seçimlerinde yüzde 45,59 oy alan parti, Johannesburg, Pretoria ve Ekurhuleni gibi büyük kentlerde de birinci parti konumunu kaybetti. Demokratik İttifak (DA) ikinci sıradaki yerini güçlendirirken, eski Cumhurbaşkanı Jacob Zuma'nın partisi uMkhonto weSizwe (MK) yüzde 9,76 oy aldı.

Güney Afrika'da 4 Kasım'da gerçekleştirilen yerel yönetim seçimleri, ülkenin siyasi tarihinde önemli bir kırılmaya işaret etti. Nelson Mandela'nın liderliğinde apartheid rejimine karşı mücadele eden ve 1994'teki ilk demokratik seçimlerden bu yana ülkenin siyasetini belirleyen merkez soldaki Afrika Ulusal Kongresi (ANC), oyların yalnızca yüzde 30,76'sını alabildi.

Seçim Komisyonu'nun (IEC) 8 Kasım'da açıkladığı nihai sonuçlara göre, liberal Demokratik İttifak (DA) yüzde 24,64 ile ikinci sırada yer aldı. Eski Cumhurbaşkanı Jacob Zuma'nın kurduğu sol eğilimli, popülist ve toplumsal açıdan muhafazakâr uMkhonto weSizwe Partisi (MK) yüzde 9,76 oy alırken, radikal solda konumlanan Ekonomik Özgürlük Savaşçıları (EFF) yüzde 6,22, merkez sağ partisi ActionSA ise yüzde 5,67 oy elde etti.

ANC'nin 2021 yerel seçimlerinde yüzde 45,59 olan oy oranı, beş yılda yaklaşık 15 puan geriledi. Böylece parti, 1994'te apartheid rejiminin sona ermesinden bu yana yerel seçimlerdeki en düşük oy oranına ulaştı.

Reuters ve Associated Press (AP), sonucu ANC'nin tarihindeki en ağır seçim yenilgilerinden biri olarak değerlendirdi. ANC, ülke siyasetindeki ağırlığını korumasına rağmen artık belediyelerin büyük bölümünde tek başına yönetim kurabilecek desteğe sahip değil.

ANC'ye tepkinin merkezinde temel kamu hizmetleri var

Seçim sonuçlarının arkasındaki önemli etkenlerden biri, belediyelerin temel hizmetleri sunma kapasitesine yönelik memnuniyetsizlik oldu.

AP'nin seçim öncesinde ve sonrasında seçmenlerle yaptığı görüşmelerde su kesintileri, elektrik kesintileri, bozulan yollar, kanalizasyon sorunları, yetersiz sokak aydınlatması ve çöplerin toplanmaması sıkça dile getirildi. Özellikle büyük kentlerde yaşayan seçmenler, günlük yaşamlarını doğrudan etkileyen altyapı ve belediye hizmetlerindeki aksaklıklara tepki gösterdi.

Johannesburg'da yaşayan seçmenlerin bir bölümü, kentte su ve elektrik hizmetlerinin düzenli sağlanamamasından, yolların ve altyapının kötüleşmesinden şikâyet etti. Kentteki siyasi istikrarsızlık da eleştirilerin bir diğer başlığı oldu. Johannesburg'un son 10 yılda 10 belediye başkanı görmesi, yerel yönetimlerdeki süreklilik sorununu ortaya koyan örneklerden biri olarak gösterildi.

ANC'nin oy kaybı yalnızca belediye hizmetlerine ilişkin şikâyetlerle sınırlı değil. Parti, uzun yıllardır yolsuzluk iddiaları, kamu kurumlarının işleyişi ve yönetim kapasitesi üzerinden eleştiriliyor. İşsizlik ve ekonomik eşitsizlik de Güney Afrika'nın çözüm bekleyen temel sorunları arasında bulunuyor.

Mandela'nın partisinin oyları neden geriliyor?

ANC, 1994'te Nelson Mandela'nın cumhurbaşkanı seçilmesiyle iktidara geldi. Apartheid rejiminin sona ermesinin ardından parti, ülkenin demokratik dönüşümünün başlıca siyasi aktörü haline geldi. Uzun yıllar boyunca siyah nüfusun siyasi temsilinde ve ülkenin yönetiminde belirleyici rol oynadı.

Ancak yıllar içinde partiye verilen destek aşamalı olarak azaldı. 2004'te yaklaşık yüzde 70 seviyesinde bulunan ulusal seçim desteği, sonraki seçimlerde gerilemeye başladı.

Bu düşüşün önemli dönemeçlerinden biri 2021 yerel seçimleri oldu. ANC, o seçimlerde yüzde 45,59 oy alarak ilk kez ülke genelinde yüzde 50'nin altında kaldı. 2024 genel seçimlerinde ise oy oranı yüzde 40'ın altına geriledi ve parti, 1994'ten bu yana ilk kez Ulusal Meclis'teki çoğunluğunu kaybetti.

2024 seçimlerinin ardından ANC, DA ve diğer partilerin katılımıyla ulusal birlik hükümeti kurmak zorunda kaldı. Böylece parti, ülke yönetimindeki ağırlığını sürdürse de iktidarını başka siyasi aktörlerle paylaşmaya başladı.

2026 yerel seçimleri, bu gerilemenin belediyelere de yansıdığını gösterdi. ANC'nin oy kaybı, yalnızca ulusal düzeydeki siyasi rekabetin değil, yerel yönetimlerdeki hizmet performansının da seçmen davranışında belirleyici hale geldiğine işaret ediyor.

DA büyük kentlerde güç kazandı, Zuma'nın partisi üçüncü sıraya yerleşti

Seçimlerde ANC'nin en önemli rakibi DA, yüzde 24,64 oyla ikinci sıradaki yerini korudu. DA, özellikle büyük kentlerdeki sonuçlarıyla dikkat çekti.

Reuters'ın aktardığı sonuçlara göre DA, Johannesburg'da yaklaşık yüzde 35 oy alırken ANC yaklaşık yüzde 20'de kaldı. ActionSA'nın kentte yüzde 16 civarında oy elde etmesi de belediye yönetiminin kurulmasında bu partiyi önemli bir aktör haline getirdi.

ANC, Johannesburg'un yanı sıra Pretoria ve Ekurhuleni'de de birinci parti olma konumunu kaybetti. DA ise Cape Town'daki yönetimini korudu.

Seçimlerin dikkat çeken bir diğer sonucu, eski Cumhurbaşkanı Jacob Zuma'nın kurduğu MK yüzde 9,76 oyla ülke genelinde üçüncü sıraya yerleşmesi oldu.

2024 genel seçimlerinde de önemli bir oy desteği elde eden MK, özellikle KwaZulu-Natal eyaletinde ANC'nin geleneksel seçmen tabanından destek aldı. Partinin yerel yönetim seçimlerinde de kayda değer bir güç elde etmesi, ANC'nin özellikle ülkenin bazı bölgelerinde karşı karşıya olduğu rekabeti artırdı.

EFF ise yüzde 6,22 oy aldı. Julius Malema liderliğindeki parti, 2021 yerel seçimlerinde elde ettiği yaklaşık yüzde 10'luk desteğin gerisinde kaldı.

ActionSA'nın yüzde 5,67'lik oy oranı da yerel siyasette yeni koalisyon dengeleri açısından önem taşıyor. Özellikle Johannesburg gibi büyük kentlerde partinin alacağı tutum, belediye yönetimlerinin oluşumunu etkileyebilir.

Belediyelerin büyük bölümünde koalisyon dönemi

Seçimlerin ardından ortaya çıkan en önemli sorunlardan biri, belediyelerin nasıl yönetileceği oldu.

Güney Afrika'da yerel yönetim seçimlerinde seçmenler belediye meclislerini belirliyor. Belediye başkanları ise meclislerdeki siyasi dengeler doğrultusunda seçiliyor. Bu nedenle bir partinin ülke genelinde en fazla oyu alması, her belediyeyi tek başına yönetebileceği anlamına gelmiyor.

IEC'nin açıkladığı sonuçlarda ANC 53 belediyede doğrudan çoğunluğu elde etti. DA'nın tek başına çoğunluk sağladığı belediye sayısı 12 olarak açıklandı. MK üç, muhafazakar Inkatha Özgürlük Partisi (IFP) ise beş belediyede doğrudan çoğunluk elde etti.

Bununla birlikte, belediyelerin önemli bir bölümünde hiçbir parti meclis çoğunluğuna ulaşamadı. Bu bölgelerde yönetimlerin kurulması için partiler arasında koalisyon görüşmeleri yapılması gerekiyor.

Reuters'a göre koalisyon görüşmelerinin 2021 yerel seçimlerine kıyasla çok daha fazla belediyeyi kapsaması bekleniyor. Partilerin belediye meclislerinin oluşturulması için 14 günlük bir anlaşma süresi bulunuyor.

Johannesburg'da DA'nın elde ettiği sonuç, partinin belediye başkanlığı için Helen Zille'i gündeme getirmesine imkân verdi. Ancak ActionSA lideri Herman Mashaba, Zille'in aday gösterilmesi halinde DA'yı desteklemeyeceklerini açıkladı. Bu tutum, DA'nın oy oranındaki artışın tek başına belediye yönetimini devralmasına yetmeyebileceğini gösteriyor.

ANC ile DA'nın ulusal düzeyde aynı hükümette yer alması da yerel seçimlerdeki rekabeti ortadan kaldırmıyor. İki parti, belediyelerde farklı koalisyon seçeneklerini değerlendiriyor. Özellikle Gauteng eyaletindeki büyük kentlerde kurulacak yönetimler, ulusal birlik hükümetinin siyasi dengeleri açısından da önem taşıyor.

Seçime katılım arttı

Güney Afrika Seçim Komisyonu, 8 Kasım'da 2026 yerel yönetim seçimlerini özgür ve adil olarak ilan etti.

Komisyon Başkanı Mosotho Moepya'nın açıklamasına göre, seçimlerde 29,2 milyon kayıtlı seçmenden yaklaşık 14,9 milyonu oy kullandı. Ülke genelindeki katılım oranı yüzde 52 oldu. Bu oran, 2021 yerel seçimlerindeki yüzde 45,9'luk katılıma kıyasla 6,1 puanlık artış anlamına geliyor.

Seçimlerde 521 siyasi parti ve 636 bağımsız aday yarıştı. Yaklaşık 137 bin aday, belediye meclislerinde temsil edilmek için seçmenlerin karşısına çıktı.

Komisyonun aktardığı seçim memnuniyeti araştırmasında katılımcıların yüzde 90'ı seçim işlemlerini özgür, yüzde 91'i ise adil olarak değerlendirdi. Seçim Komisyonu'na güven oranı yüzde 81 olarak açıklandı. Bununla birlikte araştırma, seçmenlerin gözdağı ve yıldırma, tarafsızlık, kapsayıcı oy kullanma ve bilgiye erişim konularında iyileştirme beklentileri bulunduğunu da ortaya koydu.

Komisyon, seçimlerin genel olarak barışçıl bir ortamda gerçekleştiğini bildirdi. Ancak Kuzey Cape eyaletindeki Douglas bölgesinde bir sandıkta oy pusulalarının tahrip edilmesi nedeniyle yeniden oylama yapılmasına karar verildi. Söz konusu olayla ilgili seçim mahkemesine başvuruldu ve polis soruşturması başlatıldı.

ANC yönetimi sonuçları nasıl değerlendirdi?

Seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından ANC Genel Sekreteri Fikile Mbalula, partinin performansını “felaket” olarak nitelendirdi ve partinin kendi içinde yeniden yapılanması gerektiğini söyledi.

Cumhurbaşkanı ve ANC lideri Cyril Ramaphosa ise sonuçların ardından yaptığı açıklamada partiye alçakgönüllülükle hareket etme ve halkın önceliklerine odaklanma çağrısında bulundu.

ANC'nin seçim yenilgisini nasıl karşılayacağı, yalnızca parti içindeki liderlik tartışmaları açısından değil, ulusal birlik hükümetinin geleceği bakımından da önem taşıyor. Yerel seçimlerde DA ile rekabet eden ANC, ulusal düzeyde aynı partiyle hükümet ortaklığını sürdürüyor.

ANC’nin geleceği

Seçim sonuçları, Güney Afrika'da ANC'nin siyasi ağırlığını tamamen kaybettiği anlamına gelmiyor. Parti hâlâ ülke genelinde en yüksek oy oranına sahip siyasi güç ve çok sayıda belediyede birinci parti konumunda. Ancak tek başına yönetim kurabildiği belediyelerin sınırlı kalması, ülke siyasetinde koalisyonların ve yerel uzlaşmaların önemini artırıyor.

Güney Afrika'da 1994'ten bu yana ülke siyasetini belirleyen ANC açısından seçimlerin ortaya koyduğu temel sorun, yalnızca oy kaybı değil; seçmenlerin günlük yaşamlarını doğrudan etkileyen kamu hizmetleri konusunda duyduğu memnuniyetsizliği yeniden kazanabilmek. 

Önümüzdeki dönemde belediyelerde kurulacak koalisyonlar ve bu yönetimlerin su, elektrik, ulaşım ve altyapı hizmetlerinde göstereceği performans, partilerin siyasi geleceği açısından belirleyici olacak.